Uzależnienie a ADHD – rozproszone punkty skupione wokół złotego środka
Natalia Juszczak – psycholog, specjalista psychoterapii uzależnień

Autor: Natalia Juszczak
psycholog, specjalista psychoterapii uzależnień, współwłaściciel ośrodka Mind Power Solution

Uzależnienie a ADHD często występują razem: według przeglądu badań ADHD spełnia kryteria diagnostyczne u około 23% osób z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji. ADHD nie „powoduje” nałogu, ale zwiększa ryzyko jego rozwoju i może utrudniać leczenie, dlatego oba problemy warto rozpoznawać i leczyć jednocześnie. Poniżej wyjaśniamy, skąd bierze się związek między uzależnieniem a ADHD, jak rozpoznać ADHD u osoby uzależnionej i na czym polega leczenie.

Sala terapii grupowej z fotelami ustawionymi w kręgu w ośrodku Mind Power Solution
Sala terapii grupowej w ośrodku Mind Power Solution.

Wiele osób dowiaduje się o ADHD dopiero w dorosłości, po latach trudności z koncentracją, organizacją i kontrolowaniem impulsów. Gdy do tego dochodzi alkohol, narkotyki, leki lub hazard, trudno rozdzielić, co jest czym. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje diagnozy.

Czym jest ADHD u dorosłych?

ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to zaburzenie rozwojowe, które zaczyna się w dzieciństwie, ale u wielu osób utrzymuje się w dorosłości. U dorosłych nadruchliwość bywa mniej widoczna niż u dzieci i często przyjmuje postać wewnętrznego niepokoju. Typowe objawy to:

  • trudności z koncentracją i z dokończeniem rozpoczętych zadań,
  • zapominanie, gubienie rzeczy, kłopoty z organizacją czasu,
  • impulsywność – działanie bez zastanowienia, nagłe decyzje,
  • wewnętrzny niepokój i trudność z odpoczynkiem,
  • silne emocje i szybkie zmiany nastroju.

Nie są to oznaki lenistwa ani słabego charakteru. Rozpoznanie ADHD u dorosłych stawia lekarz psychiatra lub inny uprawniony specjalista na podstawie wywiadu, w tym informacji o dzieciństwie.

Jak często uzależnienie a ADHD występują razem?

Z badań wynika, że związek jest widoczny w obie strony:

  • W metaanalizie obejmującej 29 badań ADHD stwierdzono u około 23% osób z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji (przedział ufności 19–27%). Odsetek zależał od rodzaju substancji i narzędzia diagnostycznego, a w grupie uzależnionych od kokainy był niższy niż wśród osób uzależnionych od alkoholu czy opioidów.
  • W badaniach, w których dzieci obserwowano aż do dorosłości, te z ADHD częściej później rozwijały uzależnienie od nikotyny, alkoholu, marihuany, kokainy i innych substancji niż dzieci bez ADHD.

Zwiększone ryzyko nie oznacza jednak, że uzależnienie jest nieuniknione, ani że ADHD jest czyjąkolwiek winą. To informacja, dzięki której można wcześniej zauważyć problem i szukać pomocy. Uzależnienie a ADHD bywają rozpoznawane osobno, dlatego wiele osób latami nie wie, skąd biorą się ich trudności.

Dlaczego ADHD zwiększa ryzyko uzależnienia?

Nie ma jednej przyczyny. Badacze i klinicyści wskazują kilka powiązanych mechanizmów, z których część to hipotezy, a nie udowodnione zależności:

  • Impulsywność. Trudność z hamowaniem zachowań ułatwia sięganie po substancję „tu i teraz” mimo świadomości skutków.
  • Poszukiwanie bodźców. Substancje i hazard dają szybkie pobudzenie, którego osoba z ADHD może intensywnie szukać.
  • Samoleczenie. Część osób zauważa, że alkohol, marihuana czy leki uspokajające na chwilę wyciszają niepokój i natłok myśli. Ulga jest krótkotrwała i zwykle kończy się nasileniem problemów.
  • Zmiany w mózgu. Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Narkotyków (NIDA) wskazuje, że w ADHD występują zmiany w mózgu powiązane z głodem narkotykowym.
  • Doświadczenia z dzieciństwa i dorastania. Niepowodzenia szkolne, konflikty i poczucie bycia „gorszym” zwiększają podatność na stres i na sięganie po ulgę. Współistniejące depresja i zaburzenia lękowe dodatkowo podnoszą ryzyko.

Jak ADHD wpływa na przebieg uzależnienia i jego leczenie?

Międzynarodowe stanowisko ekspertów z 2018 roku podsumowuje, że ADHD u osób uzależnionych wiąże się z wcześniejszym początkiem i cięższym przebiegiem uzależnienia oraz słabszą odpowiedzią na leczenie. W praktyce może to oznaczać:

  • trudność z regularnym uczestnictwem w terapii i dotrzymywaniem planu,
  • impulsywne nawroty, gdy po pierwszych tygodniach spada motywacja,
  • kłopoty z koncentracją na sesjach i zadaniach terapeutycznych,
  • większe ryzyko przerwania leczenia.

To nie znaczy, że leczenie się nie uda. Znaczy, że nierozpoznane ADHD może przeszkadzać w terapii uzależnienia, dlatego warto uwzględnić je od początku.

Jak rozpoznać ADHD u osoby uzależnionej?

To trudne zadanie: uzależnienie a ADHD mają wiele wspólnych objawów. Intoksykacja, odstawienie, brak snu czy depresja mogą wywoływać rozproszenie, drażliwość i niepokój, a to także typowe objawy ADHD. Dlatego specjaliści zwykle biorą pod uwagę:

  • czy trudności pojawiły się już w dzieciństwie, przed używaniem substancji,
  • czy utrzymują się także w okresach trzeźwości,
  • informacje od bliskich lub z dokumentów szkolnych, jeśli są dostępne,
  • obecność innych zaburzeń, takich jak depresja czy lęk.

Ocenę przeprowadza lekarz psychiatra. Międzynarodowy konsensus zaleca rutynowe przesiewowe sprawdzanie obecności ADHD u dorosłych z uzależnieniem, a następnie pełną ocenę diagnostyczną.

Na czym polega leczenie uzależnienia i ADHD?

Zarówno NIDA, jak i międzynarodowy konsensus ekspertów zalecają, aby oba problemy leczyć jednocześnie i w sposób zintegrowany, a nie po kolei. Zwykle łączy się:

  • psychoterapię uzależnienia – pracę nad przyczynami, sytuacjami ryzyka i planem zapobiegania nawrotom,
  • psychoedukację o ADHD – zrozumienie, jak objawy wpływają na codzienność i na ryzyko nawrotu,
  • praktyczne strategie – plan dnia, przypomnienia, dzielenie zadań na małe kroki, stałe pory snu i posiłków,
  • leczenie farmakologiczne ADHD, jeśli lekarz uzna je za wskazane.

O lekach decyduje wyłącznie lekarz. W stanowisku ekspertów wymieniono m.in. długodziałający metylofenidat, preparaty amfetaminy o przedłużonym uwalnianiu oraz atomoksetynę. Leki stymulujące mają potencjał nadużywania, dlatego u osób z uzależnieniem wymagają ostrożnego doboru i kontroli. Nie należy ich przyjmować ani odstawiać na własną rękę.

Co może pomóc na co dzień?

Poza leczeniem pomaga budowanie struktury, która odciąża uwagę i samokontrolę:

  • stały rytm dnia: pora wstawania, posiłków i snu,
  • kalendarz i przypomnienia w telefonie zamiast polegania na pamięci,
  • duże zadania podzielone na kroki, które można odhaczać,
  • aktywność fizyczna i kontakt z osobami, które wspierają trzeźwość,
  • wcześniej zaplanowane reakcje na sytuacje wysokiego ryzyka, np. numer telefonu do zaufanej osoby,
  • unikanie okoliczności, w których łatwo o impuls.

To nie zastępuje terapii, ale ułatwia pracę nad uzależnieniem przy ADHD. Gdy uzależnienie a ADHD występują razem, taka struktura bywa szczególnie ważna.

Uzależnienie a ADHD – jak wygląda terapia w ośrodku?

W Mind Power Solution w Ustroniu prowadzimy terapię uzależnień w ośrodku: indywidualną i grupową, w programach 28, 42 i 74 dni. Przed przyjęciem zbieramy informacje o stanie zdrowia i wcześniejszych diagnozach, a w razie potrzeby kierujemy na konsultację lekarską. Jeśli masz rozpoznane lub podejrzewane ADHD, powiedz o tym podczas pierwszej rozmowy – ułatwi to ustalenie, czy i jak program w ośrodku może być dla Ciebie odpowiedni. Nie musisz mieć diagnozy, żeby zadzwonić.

Jak wspierać bliską osobę z ADHD i uzależnieniem?

Uzależnienie a ADHD to także wyzwanie dla rodziny. Co może pomóc bliskim:

  • mów o konkretnych zachowaniach i ich skutkach, a nie o „charakterze”,
  • pomagaj w organizacji (terminy wizyt, przypomnienia), nie przejmując całej odpowiedzialności,
  • zachęć do konsultacji psychiatrycznej i terapii, ale nie stawiaj diagnozy za bliską osobę,
  • zadbaj także o siebie – bliscy mogą skorzystać z własnej rozmowy ze specjalistą.

Więcej o rozmowie z osobą, która nie chce się leczyć, przeczytasz w artykule Jak przekonać osobę uzależnioną do leczenia? oraz na stronie Dla bliskich.

Najczęściej zadawane pytania o uzależnienie a ADHD

Czy ADHD powoduje uzależnienie?

Nie bezpośrednio. ADHD zwiększa ryzyko rozwoju uzależnienia m.in. przez impulsywność, poszukiwanie bodźców i próby samoleczenia, ale nie każda osoba z ADHD się uzależnia, a uzależnienie zawsze ma wiele przyczyn.

Czy leki na ADHD uzależniają?

Część leków stosowanych w ADHD, zwłaszcza stymulujących, ma potencjał nadużywania, dlatego u osób z uzależnieniem lekarz dobiera je ostrożnie i kontroluje ich stosowanie. Są też leki niestymulujące, na przykład atomoksetyna. Decyzję zawsze podejmuje lekarz – nie należy zaczynać ani przerywać leczenia na własną rękę.

Czy można leczyć ADHD i uzależnienie jednocześnie?

Tak, i właśnie to jest zalecane. NIDA oraz międzynarodowe stanowisko ekspertów podkreślają, że oba problemy warto leczyć równolegle i w sposób zintegrowany, a nie po kolei. NIDA wskazuje, że takie podejście wiąże się z lepszymi wynikami zdrowotnymi.

Jak odróżnić ADHD od skutków picia lub brania?

Samodzielnie jest to trudne. Objawy intoksykacji, odstawienia, braku snu czy depresji mogą przypominać ADHD. Specjalista sprawdza, czy trudności występowały już w dzieciństwie i czy utrzymują się także w okresach trzeźwości. Ocenę przeprowadza lekarz psychiatra.

Czy trudności z koncentracją oznaczają, że mam ADHD?

Niekoniecznie. Mogą mieć wiele przyczyn: stres, brak snu, depresję, lęk czy używanie substancji. Do rozpoznania ADHD potrzebna jest diagnoza specjalisty.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Gdy picie, branie substancji, leków lub hazard zaczyna wymykać się spod kontroli, a jednocześnie od lat towarzyszą Ci trudności z uwagą i impulsywnością. Możesz zadzwonić do nas lub napisać przez formularz kontaktowy i porozmawiać o dalszych krokach.

Uzależnienie a ADHD – podsumowanie

Uzależnienie a ADHD to połączenie, które występuje częściej, niż się zwykle zakłada, i które utrudnia leczenie, jeśli nikt nie pomyśli o ADHD. Zalecane podejście to jednoczesne leczenie obu problemów: terapia uzależnienia, edukacja i strategie radzenia sobie z ADHD oraz – gdy lekarz uzna to za wskazane – leczenie farmakologiczne. Jeśli podejrzewasz u siebie lub bliskiej osoby ADHD i uzależnienie, pierwszym krokiem jest rozmowa ze specjalistą.

Telefon: +48 881 640 541 · wiadomość przez formularz kontaktowy.

Zobacz też: Jak rozpoznać uzależnienie i kiedy szukać pomocy? • Jakie są etapy wychodzenia z uzależnienia? • Jak wygląda detoks alkoholowy? • Leki na ADHD a uzależnienie – co warto wiedzieć • ADHD a alkohol – co wiadomo o ryzyku i jak szukać pomocy • Terapia DBT w uzależnieniach • Zaburzenia współwystępujące z uzależnieniem • Regulacja emocji w uzależnieniu • Jak zacząć leczenie alkoholizmu? • Czy marihuana uzależnia? Objawy, ryzyko i leczenie

Źródła

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani psychiatrycznej. Diagnozę ADHD i decyzje o leczeniu farmakologicznym podejmuje lekarz.